Duyğu aldanışları

1441

Yemək və içkilərin hansı qabda yeyilməsinin dad duyğusuna təsir etdiyi qədim zamanlardan məlum məsələdir. Zəngin insanların bahalı qab-qacaqdan istifadə etməsi yalnız dəbdəbə üçün deyil. Belə qablar yeməyin dadına da təsir göstərir. Necə?

Eksperiment: eyni bir şərabı iki şüşəyə doldurub adamlara bunların dadına baxıb qiymət verməyi təklif edirlər. Biri bahalı şüşədir, üstündə lüks etiketi var; ikincisi sadə, ucuz şüşədir. Adamlar bilmirlər hər iki şüşədə eyni şərab olmasını. Sınaq olunan bütün adamlar bahalı şüşədə olan şərabın daya yaxşı və bahalı bir şey olduğunu, ucuz şüşədə olanın adi bir şey olduğunu deyirlər.

Eyni eksperiment bakallarla bağlı aparılıb. Eyni şərabı bahalı bakala və adi bakala süzüb adamlara fərqli şərablar kimi təqdim edirlər ki, şərabların dadına baxıb qiymət versinlər. Əksər adamlar bahalı bakalda olanın daha yaxşı şərab olduğunu deyir. [eksperimental təsdiq olunmuş daha bir məsələ var: xoşa gəlimli bakallar adamları adi bakallara nisbətən daha çox içməyə sövq edir, 30 faizədək fərq qeydə alınıb].

Bu cür yanılmaların ümumi adı – illüziyadır. Dadbilmə, iybilmə, eşitmə, görmə, lamisə – bütün duyğuları yanıltmağın metodları var.

bacardi

2001-ci ildə Bordo universitetinin professoru Frederik Broşe təcrübə məqsədilə 57 çaxır mütəxəssisini dəvət etmişdi. Təcrübə belə idi ki, eyni çaxır iki şüşəyə qablaşdırılmışdı: bahalı və ucuz şüşələrə. Mütəxəssislər bundan xəbərsiz idi. Onlar hər iki məhsulun dadına baxıb, rəy verməli idilər. Onlar hamısı “bahalı” çaxırı yüksək qiymətləndirdilər, “ucuz” çaxırı tənqid etdilər.

Bununla, Borşe sübut etdi ki, sıravi insanların bahalı adı ilə təqdim olunan məhsulu daha yaxşı (dadlı) hesab etməsi onların mütəxəssis olmadığından irəli gəlmir, eyni yanlışlığı mütəxəssislər də edirlər.

Məsələ ondadır ki, məhsulun dadına baxan adam bundan öncə onun qiyməti barədə məlumat aldıqda yanılmağa məhkumdur. Eyni bir məhsulu bahalı təqdimat zamanı realda olandan daha yaxşı, ucuz təqdimat zamanı realda olandan daha pis saymağa meyl edir. Halbuki, qiymət haqda yanlış informasiya verilməsəydi onun rəyi fərqli olacadı.

İzahı belədir: adam məhsula qiymət verən zaman, dad respetorlarından aldığı qıcıqlarla yanaşı, qiymət haqda informasiya da beyində analiz olunur və bu qoşalıq onun son qərarını müəyyən edir.

Yoxlama üçün başqa növ eksperimentlər də aparılıb. Psixoloq Riçard Uayzmenin eksperimentində adamlara bahalı və uzuc şərabların dadına baxıb, rəy vermək təklif olunmuşdu. Amma adamlar hansı bokalda hansı (hansı markalı və qiymətli) məhsul olduğunu bilmirdilər. Nəticələr belə oldu:
– adamların 53 %-i ən bahalı şampanı ən yaxşı (ən bahalı) hesab etdilər;
– qırmızı çaxırı qiymətləndirərkən, adamların 61 %-i ən ucuz çaxırı ən yaxşı (ən bahalı) hesab etdilər.

Delböf illüziyası (Delboeuf illusion) haqda oxuyun və netdə fotolara baxın. Onun bizim mövzuya aid cəhəti budur ki, məsələn, eyni porsiya yeməyi böyük və kiçik nimçələrə çəkib yanaşı qoysaq, kiçik nimçədə olan yemək gözümüzə daha çox görünəcək (fotoya baxın, hər üç qabda eyni porsiyadı) Başqa çox nüanslar var, restoranlar belə nüansları peşəkarlıqla istifadə edirlər.

2017-01-05_115112

 

Restoranlarda bahalı qab-qacaq, bakallar, süfrə örtükləri, masanın üstünə güllər, işıqlandırma effektləri, musiqilər, ofisiantın davranışı və sair – bütün bunlar müştərinin əhvalına, duyğularına, o cümlədən iştahasına stimullaşdırıcı təsir göstərmək üçündür ki, bəh-bəhlə mümkün qədər çox yeyib çox pul xərcləsinlər.

Şərab, limonad, şirə və sair içkilərin, qidaların istehsalçıları bahalı qablaşdırmağa çalışmaqla yalnız məhsula əmtəə görünüşü verməyi deyil, habelə istehlak prosesində istehlakçının duyğularını yanıltmağı hədəfləyirlər.

Beş manata satılan şərablar var ki, onların şüşəsinin maya dəyəri bir manatdır və içildikdən sonra zibilliyə atılır. Təbii ki, o bir manat da bizim cibdən çıxır və gedir zibilliyə. Həm dad məsələsində yanılırıq, həm izafi pul itiririk.

Bənzər eksperimentlər incəsənət əsərləri ilə bağlı aparılıb. Məlum olub ki, adamlara rəsm əsərinin məhşur rəssam tərəfindən çəkildiyi deyildikdə (əslində isə belə deyil), onlar müsbət rəy verməyə meyl edir, aşkar qüsurlara ciddi diqqət yetirmirlər. Burda yanıldıcı informasiya – avoritet barədə yanlış məlumatdır. Avtoritetin nüfuzu insanların obyektiv olmasına əngəl törədir.

Bahalı brendlərlə adi brendlər arasında kəskin qiymət fərqinin tamlıqla real əsası yoxdur. Bahalı brendlər ona görə ifrat baha satıla bilir ki, insanların lüksə meyli, fərqlənmək, forslanmaq ehtirası var.

koenigsegg-ccx-black

Misal üçün, dünya avtomobil sənayesinin buraxdığı cəmi minik avtomobillərinin 10 %-i lüks avtomobillərdir. Amma bu 10 % avtomobillər məcmu satışından olan qazancın 50 %-ini verir. Daha aydın deyək: buraxılan 10 avtomobildən 1-i lüks avtomobildir. Şirkətin bu 1 avtomobildən gəliri qalan 9 adi avtomobildən gəlirinə bərabərdir.

İstehlakçıların ehtirasları, lüks aşiqliyi, bir-biri ilə dəbdəbə yarışı istehsalçılar üçün kalan gəlir mənbəyidir. Uzağa getməyək, Azərbaycan toylarına baxaq, şadlıq evləri qonşudan dala qalmamaq, ötüb keçmək yarışında olan azərbaycanlıların dərisini soyurlar.

Əlaqəli yazılar: Plasebo effekti; Piqmalion effekti

Ruslan Köçərli | alberteyniseydi.com